Bao sái bàn thờ cuối năm: làm lúc nào, làm thế nào, và phần an toàn hay bị quên
Bao sái bàn thờ là việc gần như nhà miền Bắc nào cũng làm mỗi dịp cuối năm, và cũng là việc mà mỗi nhà làm một kiểu. Bài này không đặt ra một cách làm chuẩn — vì không có — mà nói về phần chung nhất, phần khác nhau theo nếp nhà, và phần an toàn hay bị quên trong lúc dọn dẹp vội.
Bao sái là gì, và vì sao mỗi nhà làm một kiểu
Nói gọn, bao sái là việc lau dọn bàn thờ và các đồ thờ cho sạch sẽ trước Tết. Ngoài phần lau dọn thuần tuý, nhiều nhà làm kèm phần lễ — thắp hương xin phép trước khi động vào, và báo cáo sau khi xong.
Cách làm khác nhau theo vùng, theo dòng họ, theo tôn giáo của từng gia đình, và không có một chuẩn chung áp cho cả nước. Nếu nhà bạn có nếp riêng thì đó là câu trả lời đúng cho nhà bạn. Người trong nhà dạy lại là nguồn đáng tin hơn bất kỳ bài viết nào trên mạng, kể cả bài này.
Điều bài viết có thể giúp là phần kỹ thuật: lau bằng gì cho không hỏng đồ, và làm thế nào cho không xảy ra tai nạn.
Thời điểm
Phổ biến nhất là làm quanh ngày 23 tháng Chạp, gắn với lễ ông Công ông Táo. Nhiều nhà làm ngay sau lễ, một số nhà làm trước. Cũng có nhà chọn ngày theo tuổi gia chủ, và có nhà thì làm vào ngày rảnh nhất trong tuần cuối.
Lời khuyên thực tế duy nhất: đừng để tới sát ngày. Bao sái làm vội, trong lúc còn hàng chục việc khác, là lúc dễ vỡ đồ và dễ ngã nhất. Làm sớm vài ngày thì thong thả hơn và cũng có thời gian nếu phát hiện cần mua thay thế thứ gì.
Chuẩn bị trước khi bắt tay
- Một mặt bàn trống trải khăn sạch, đủ rộng để đặt toàn bộ đồ nhấc xuống. Đây là bước hay bị bỏ, và hậu quả là đồ được đặt tạm lên ghế rồi rơi.
- Khăn mềm sạch, tốt nhất là khăn mới hoặc khăn dành riêng cho việc này.
- Nước sạch, hoặc nước ấm pha loãng theo nếp nhà nếu nhà bạn có nếp dùng nước thơm.
- Chổi lông mềm để phủi bụi khô trước.
- Một chiếc thang chắc nếu bàn thờ đặt cao — và một người giữ thang.
Chụp một tấm ảnh bàn thờ trước khi tháo dỡ. Nghe đơn giản nhưng rất được việc: lúc sắp lại, bạn sẽ nhớ chính xác món nào ở đâu thay vì phải đoán.
Thứ tự làm
- Nếu nhà có nếp thắp hương xin phép thì làm trước theo nếp nhà.
- Phủi bụi khô toàn bộ bằng chổi lông, từ trên xuống dưới.
- Nhấc từng món xuống, đặt lên mặt bàn đã trải khăn. Làm từng món một, không ôm nhiều thứ cùng lúc.
- Lau mặt bàn thờ, rồi lau từng món theo chất liệu.
- Sắp lại theo ảnh đã chụp.
- Thay nước, thay hoa, và làm phần lễ sau nếu nhà có nếp.
Với bát hương, nhiều gia đình có quy ước riêng — có nhà giữ nguyên tại chỗ không xê dịch, có nhà nhấc xuống lau. Đây đúng là chỗ nên theo nếp nhà chứ không theo bài viết.
Lau bằng gì: theo chất liệu
Đồng — lư hương, chân nến, hạc đồng. Đồng xỉn màu theo thời gian là phản ứng tự nhiên với không khí, không phải bẩn; nhiều nhà cố ý giữ lớp patina đó. Muốn đánh sáng thì dùng dung dịch chuyên cho đồng. Tránh chanh, giấm và kem đánh răng — chúng ăn mòn không đều, để lại vệt loang và làm mòn chi tiết chạm.
Gỗ và sơn son thếp vàng — khăn ẩm vắt thật kiệt, lau xuôi thớ rồi lau khô ngay. Tuyệt đối không dùng cồn hay dung môi lên đồ sơn: một lần lau có thể làm mờ cả mảng, và vết mờ đó không phục hồi bằng cách lau thêm. Lớp thếp vàng thì rất mỏng, chỉ phủi bụi bằng chổi lông, đừng chà.
Sứ và gốm men — dễ tính nhất: nước ấm, chút nước rửa chén loãng, lau khô. Nhưng phần vẽ vàng và vẽ men màu nổi trên men thì mòn dần khi chà, nên với món có viền vàng hãy lau nhẹ bằng ngón tay bọc khăn.
Ảnh thờ — chỉ lau mặt kính, và lau khô. Nước ngấm vào khe khung là ảnh bên trong ố và mốc. Nếu ảnh đã ố sẵn thì đó là việc của người có nghề, đừng tự tháo ra xử lý.
Tro trong bát hương
Chuyện rút chân hương và xử lý tro là phần khác nhau nhiều nhất giữa các gia đình, nên bài này không đưa ra cách làm. Theo nếp nhà là đúng.
Phần kỹ thuật có thể nói chắc: tro và chân hương cũ là vật liệu dễ cháy. Xử lý xong thì không để chúng gần nguồn nhiệt, và nếu nhà bạn có nếp hoá thì làm ở nơi thoáng, có sẵn nước, và không làm trong ngày gió to. Mỗi năm đều có những vụ cháy bắt nguồn từ việc hoá vàng mã bất cẩn.
Phần an toàn hay bị quên
Đây là phần bài viết này muốn nhấn nhất, vì giai đoạn giáp Tết là lúc nhiều tai nạn nhỏ trong nhà nhất.
- Đừng đứng lên ghế nhựa để với lên bàn thờ cao. Dùng thang, và có người giữ.
- Người lớn tuổi không nên tự trèo. Đây là việc nên để người trẻ trong nhà làm, kể cả khi người lớn muốn tự tay.
- Tắt nến, tắt hương trước khi lau, và đừng để hương cháy dở khi trong nhà không có ai.
- Rút điện đèn thờ trước khi lau khu vực đó.
- Kiểm dây điện đèn thờ nhân tiện — dây cũ, chuột cắn, phích lỏng là những thứ chỉ phát hiện khi lau dọn.
- Vàng mã, giấy tiền, vải phủ để xa nến và bát hương đang cháy.
Đồ đã cũ, đã sứt
Việc thay hay giữ đồ thờ đã cũ là quyết định của gia đình, và thường có yếu tố tình cảm lẫn nếp nhà. Phần kỹ thuật: đồ sứ đã nứt xuyên thì dễ vỡ tiếp khi cầm nắm; chân nến, đế lư bị lỏng thì siết lại được bằng tua vít đúng cỡ; đồ gỗ nứt nhẹ theo thớ thường là do khô, không phải hỏng.
Nếu định thay, làm sớm chứ đừng đợi tới ngày bao sái mới đi mua — cận Tết thì hàng khan và giá cao hơn.
Khi nhà có nhiều thế hệ, nhiều ý kiến
Đây là tình huống rất phổ biến và thường khiến việc dọn dẹp thành căng thẳng. Cách gỡ đơn giản nhất: hỏi người lớn tuổi nhất trong nhà về cách làm, rồi theo cách đó. Đây không chỉ là chuyện tránh tranh cãi — với loại việc mà chuẩn mực nằm ở nếp nhà, người giữ nếp chính là nguồn có thẩm quyền.
Còn nếu mỗi người trong nhà nhớ một kiểu, thì chọn một cách và làm nhất quán, đừng ghép mỗi nơi một ít.
Tóm lại
Phần lễ nghi thì theo nếp nhà, và người lớn trong nhà là nguồn đáng tin hơn mọi bài viết. Phần kỹ thuật thì có thể nói chắc: phủi khô trước, lau theo chất liệu, tránh cồn với đồ sơn và tránh axit với đồ đồng, chụp ảnh trước khi tháo để sắp lại cho đúng.
Và phần quan trọng nhất là phần an toàn: dùng thang chứ không đứng ghế nhựa, có người giữ, tắt hương nến và rút điện trước khi lau. Một việc làm để mong an lành thì không nên kết thúc bằng một cú ngã.